Урок №39 Дешнаш кхолладаларан а, хийцадаларан а некъаш

Параграфы

Eще уроки в данной главе

Таханлерчу урокан тема: дешнийн хийцадаларан а, кхолладаларан а некъаш ю.

Стенах лаьтташ бу вай буьйцуш болу мотт?

Вай буьйцу мотт  дешнех лаьтташ бу

Ткъа и дешнаш муха хуьлу?

Тайп-тайпана хуьлу, шайн маь1на а долуш.

Муха нисло дешнийн кхолладалар? 

Хьовса х1окху дешнашка:

ч1ерийлецархо

бешлелорхо

Кхузахь шина дашах кхолладелла дош: 

ч1ерий + лецархо           -             ч1ерийлецархо

беш  + лелорхо              -              бешлелорхо

Тидам бе кхечу дешнийн:

йоза, дешар

де , буьйса

Кхарах цхьацца дош кхуллур ду вай:

йоза, дешар             -                 йоза - дешар

де, буьйса                -                  де – буьйса

Ч1ерийлецархо, бешлелорхо, йоза-дешар, де-буьйса чолхе дешнаш ду, х1унда аьлча уьш кхолладелла шишша дош вовшахкхетарца. Цхьадолу чолхе дешнаш юккъахь дефис йолуш яздо.

Кхин цхьа масала а далор ду вай:

дейиша

дечигпхьар

урамнекъ

Х1орш а чолхе дешнаш ду, хьалхара дош дацдина далийна, шолг1аниг-дуьззина.

ден йиша           -  дейиша

дечиган пхьар   -  дечигпхьар

ураман некъ      -   урамнекъ

Шуна юьхьанцарчу классашкахь дуьйна а девза  дешхьалхе боху дешдакъа.

Йозанехь иза муха билгалйоккху а хаьа шуна.

Дагадог1ий шуна, стенах олу дешхьалхе?

Орамна хьалха а лаьтташ, дашна керла маь1на луш долчу лардан декъах дешхьалхе олу.

Ткъа х1инца хьовсур ду вай дешхьалхенан г1оьнца дешан маь1на муха хийцало.

Масала: дош ваха , цунах кхуллур керла дешнаш:  

ваха - д1аваха - т1еваха - чуваха

Д1а-, т1е-, чу-  дешхьалхенийн г1оьнца ваха бохучу дашах керла дешнаш  кхолладелла.

Керла дешнаш кхуллуш кхин муьлха дешдакъа ду?

Суффикс ю. Дешан орамна т1ехьа а лаьтташ, керла дешнаш кхуллучу лардан декъах суффикс олу. 

Масала, тидаме оьцур ду вай дешнаш:

дешар

жима

1илма

(х1ун?) дешар           (мила?) дешархо

(муха?) жима            (муханиг?) жиманиг

(х1ун?) 1илма          (мила?) 1илманча

Дешнаш дешхьалхенийн а, суффиксийн а г1оьнца кхоллало.

Масала:

д1ахьадар

схьакхетор

д1ааьлларг

д1ахьадар – д1а+хьада+р

схьакхетор – схьа+кхето+р

д1ааьлларг – д1а+аьлла+рг

Дешнаш кхолладаларан масех некъ бу:

1. Дешнаш я цуьнан дакъош вовшахкхетарца        

2. Дешхьалхенийн г1оьнца

3. Суффиксийн г1оьнца        

4. Дешхьалхенан а, суффиксан а г1оьнца.      

Т1едиллар кхочушде:

Легаде  дешнаш:

Таллархо, аьхке.

Дешнийн легар иштта хила деза:

Ц1. таллархо                                аьхке

Дл. таллархочун                         аьхкенан

Л.  таллархочунна                      аьхкенна

Др.таллархочо                            аьхкено

К.  таллархочуьнца                    аьхкенца

Х.  таллархочух                           аьхкенах

М. таллархочуьнга                     аьхкене

Дс. таллархочул                          аьхкенал

Дожаршца х1ара дешнаш хийцича, хийцаделлий церан маь1на? Муха ю церан чаккхенаш?

Чаккхенаш тайп-тайпана ю. Чаккхенаш хийцича, дешан маь1на ца хийцало, хийцалуш ерг дешан кеп ю.

Х1инца дешнаш дукхаллин терахьехь д1а а яздеш, церан х1ун хийцам хуьлу хьовса:

Г1иллакх, хаам, ловзар, г1а, юьхь, юрт, борз.

Дукхаллин терахьехь х1ара дешнаш иштта нисло.

г1иллакх - г1иллакхаш

хаам -  хаамаш

ловзар - ловзарш

г1а - г1аш

юьхь - яххьаш

юрт - ярташ

борз - берзалой

Дожаршца а, терахьашца а дош хийцадаларх дешан лексически маь1на ца хийцало, цуьнан хийцалург грамматически кеп ю.

Кху т1ехь вай урок чекхйолу.

 

Урок кечйинарг

Пайтаева Хадишт Абдул-Вахабовна